การจัดการเรียนรู้แบบผสมผสาน (Blended Learning: BL) หลังสถานการณ์ COVID-19 คลี่คลาย

 ในระยะเวลา 2-3 ปีการศึกษาที่ผ่านมา ปีการศึกษา 2562-2564 สถานการณ์การแพร่ระบาดของเชื้อโรคไวรัส COVID-19 ทำให้การจัดการเรียนการสอนของ #มหาวิทยาลัยราชภัฏยะลา กำหนดให้จัดการเรียนการสอนผ่านระบบออนไลน์ โดยกำหนดให้อาจารย์ทุกท่านทุกรายวิชาจัดการเรียนการสอนผ่านรูปแบบหลัก (Platform) ด้วยระบบอีเลิร์นนิ่งของมหาวิทยาลัย ที่เว็บไซต์ https://e-learning.yru.ac.th  และใช้เครื่องมือสนับสนุนการเรียนรู้ออนไลน์อื่น ๆ ประกอบ เช่น ระบบจัดประชุมออนไลน์ Google Meet, Zoom, Microsoft Team รวมทั้งสื่อสังคมออนไลน์ และซอฟต์แวร์หรือแอพลิเคชั่นอื่น ๆ สนับสนุน ทั้งนี้ มีการจัดอบรมปฏิบัติการให้แก่ทั้งนักศึกษาใหม่ และอาจารย์ผ่านทางออนไลน์

    นับเป็นความโชคดีที่ #มหาวิทยาลัยราชภัฏยะลา มีนโยบายจัดการเรียนการสอนแบบผสมผสานระบบอีเลิร์นนิ่งและชั้นเรียนปกติมาก่อนหน้าที่จะเกิดสถานการณ์ COVID-19 จึงนับว่าวิกฤตครั้งนี้ เป็นโอกาสในการพัฒนาระบบจัดการเรียนรู้อีเลิร์นนิ่งให้มีรูปแบบและการประเมินผลการสอนที่ชัดเจนขึ้น โดยมหาวิทยาลัยกำหนดองค์ประกอบและเกณฑ์การประเมินผลสัมฤทธิ์ของการสอนเป็นส่วนหนึ่งของการประเมินผลปฏิบัติราชการประจำปีของอาจารย์ โดยกำหนดน้ำหนักคะแนนไว้ 25% 

   สำหรับในปีการศึกษา 2565 ซึ่งสถานการณ์ COVID-19 คลี่คลาย มหาวิทยาลัยเปิดและจัดการเรียนการสอน ณ สถานที่ตั้ง (On-site) แต่ยังคงมีนโยบายให้อาจารย์ผู้สอน สามารถจัดการเรียนรู้แบบผสมผสานระหว่างออนไลน์ผ่านระบบอีเลิร์นนิ่ง และระบบออฟไลน์ในชั้นเรียนปกติ โดยกำหนดไว้ใน มคอ.3 ให้ชัดเจน และประเมินผลการปฏิบัติการสอนแบบผสมผสาน 

    ดังตัวอย่างรูปแบบการจัดการเรียนรู้ในรายวิชา 4114311 การจัดการคุณภาพสารสนเทศ (Information Quality Management) ที่มุ่งเน้นการจัดการเรียนรู้ผ่านระบบอีเลิร์นนิ่งเป็นหลัก ใช้รูปแบบการจัดการเรียนรู้แบบโครงงานเป็นฐาน (Project-based Learning: PjBL) เพื่อบ่มเพาะทักษะในศตวรรษที่ 21 ได้แก่ ทักษะทำงานเป็นทีม การศึกษาค้นคว้า คิดวิเคราะห์ แก้ปัญหาที่ซ้บซ้อน ทักษะการสื่อสารและการนำเสนอ ผู้สอนมีบทบาทให้คำปรึกษา ข้อเสนอแนะเพื่อการปรับปรุง การประเมินผลเน้นประเมินผลงานและพฤติกรรม (สมรรถนะ) ของผู้เรียน 

      สำหรับรูปแบบการจัดการเรียนรู้แบบโครงงานเป็นฐาน (Project-based Learning: PjBL) กำหนดเป็นข้อตกลงกับนักศึกษาตั้งแต่เริ่มต้นในชั้นเรียน และมีกระบวนการสร้างความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับกระบวนการเรียนการสอนหรือขั้นตอนการศึกษาโครงงาน ให้นักศึกษาได้ศึกษาล่วงหน้า ผู้สอนจัดเตรียมทรัพยากรการเรียนรู้ แหล่งเรียนรู้สนับสนุนการทำโครงงานให้แก่นักศึกษา ดังตัวอย่าง

ผลการจัดการเรียนรู้แบบโครงงานเป็นฐาน (Project-based Learning: PjBL) ในระบบอีเลิร์นนิ่ง

 ด้วยสถานการณ์การแพร่ระบาดของเชื้อโรคไวรัส COVID-19 ตั้งแต่ต้นปี พ.ศ. 2563 เป็นต้นมา ทำให้มหาวิทยาลัยราชภัฏยะลา รวมทั้งมหาวิทยาลัยอื่น ๆ จำเป็นต้องปรับตัวรูปแบบการจัดการเรียนการสอนเพื่อป้องกันการแพร่ระบาดของเชื้อโรคไวรัส COVID-19  มหาวิทยาลัยราชภัฏยะลา มีนโยบายโดยกำหนดรูปแบบและวิธีการสอน และการจัดการเรียนรู้ ที่จะต้องลดเวลาที่จะพบกันในชั้นเรียนปกติระหว่างอาจารย์ผู้สอนและนักศึกษาให้มากที่สุด โดยเลือกรูปแบบการจัดการเรียนรู้ออนไลน์ที่มหาวิทยาลัยมีสนับสนุนให้อาจารย์อยู่แล้ว ได้แก่ระบบอีเลิร์นนิ่ง หรือ ระบบ YRU e-Learning ซึ่งนับเป็นข้อดีที่ ไม่ต้องเริ่มพัฒนารูปแบบการเรียนรู้แบบออนไลน์ใหม่ ถือวิกฤตเป็นโอกาสที่จะพัฒนาระบบการเรียนการสอนของมหาวิทยาลัยไปสู่การจัดการเรียนรู้แบบออนไลน์ หรือแบบผสมผสาน (Blended Learning: BL) ระหว่างชั้นเรียนปกติ กับ ชั้นเรียนออนไลน์ต่อไป 

      โดยทั่วไป มหาวิทยาลัยมักจะเลือกระบบอีเลิร์นนิ่งให้เป็นรูปแบบ (Platform) ใช้เป็นเครื่องมือหลักในการจัดการเรียนรู้ร่วมกันทั้งมหาวิทยาลัย โดยมหาวิทยาลัยราชภัฏยะลากำหนดกลยุทธ์ คือกำหนดให้อาจารย์ผู้สอนทุกคนจัดการเรียนรู้ในระบบอีเลิร์นนิ่งที่มหาวิทยาลัยกำหนดไว้ ที่เว็บไซต์ http://elearning.yru.ac.th ซึ่งบริหารจัดการด้วยซอฟต์แวร์ Moodle LMS นำมาปรับประยุกต์ใช้ให้เหมาะสมกับบริบทของมหาวิทยาลัย มุ่งให้อาจารย์ผู้สอนสามารถบริหารจัดการรายวิชาของตนเอง จัดกิจกรรมการเรียนรู้ในระบบได้ด้วยตนเอง โดยการฝึกอบรมทางออนไลน์ให้อาจารย์ผู้สอนอย่างต่อเนื่อง โดยกำหนดให้ผลการสอนในระบบอีเลิร์นนิ่ง มีสัดส่วนประเมินผลการปฏิบัติงานจากผลสัมฤทธิ์ทางการเรียนผ่านระบบอีเลิร์นนิ่ง ร้อยละ 25 โดยผู้สอนสามารถเลือกรูปแบบผสมผสาน (Blended Learning) อื่น ๆ ร่วมด้วย ทั้งเลือกเครื่องมือหรือรูปแบบ (Platform) อื่น ๆ ร่วมสนับสนุนการจัดการเรียนรู้ได้อีกด้วย แต่ยังคงต้องรายงานคะแนน (Greding Report) ผ่านทางระบบอีเลิร์นนิ่ง เพื่อเป็นหลักฐานยืนยันความสำเร็จ

     สำหรับรายวิชา ระบบการจัดการเรียนรู้ออนไลน์ (Online Learning Management System: OLMS) หลักสูตรครุศาสตรบัณฑิต (ค.บ.) สาขาคอมพิวเตอร์ ศึกษา (http://sceince.yru.ac.th/computer) สังกัด คณะวิทยาศาสตร์เทคโนโลยีและการเกษตร
ผู้สอนได้นำกลยุทธ์การจัดการเรียนรู้แบบ โครงงานเป็นฐาน (Project-based Learning: PjBL) มาเป็นแนวทาง จัดการเรียนรู้ร่วมกับระบบอีเลิร์นนิ่งที่มีข้อดี ได้แก่ เรียนรู้ได้ตลอดเวลา ทุกหนทุกแห่ง มีเครื่องมือสนับสนุนออนไลน์หลากหลาย สอดคล้องกับทักษะของนักศึกษาที่เป็นคนในยุค Gen Z ทั้งนี้ เพื่อแก้ปัญหาการจัดการเรียนรู้ในชั้นเรียนปกติ ลดเวลาการพบกันระหว่างผู้สอนและผู้เรียน เสริมสร้างทักษะในศตวรรษที่ 21 ให้แก่ผู้เรียน ซึ่ง PjBL ซึ่งมีข้อดี (พิมพลักษณ์ โมรา. 2561, น. 47) หลายประการ ได้แก่  

การสอนด้วยการลงมือปฏิบัติและบูรณาการความรู้ ทักษะกับการทำงานจริง นักศึกษาสาขาคอมพิวเตอร์ศึกษา มหาวิทยาลัยราชภัฏยะบา

กิจกรรมการจัดการเรียนรู้ในรายวิชาการสอนผ่านเว็บหรือเว็บช่วยสอน (Web-based Instruction: WBI) ของนักศึกษาชั้นปีที่ 4 สาขาคอมพิวเตอร์ศึกษา (http://sciencey.yru.ac.th/computer)  มหาวิทยาลัยราชภัฏยะลา (http://www.yru.ac.th)  ภาคเรียนที่ 1 ปีการศึกษา 2561 วันนี้รายวิชาจัดกิจกรรมการเรียนรู้ โดยมุ่งเน้นการสอนให้ผู้เรียนได้ลงมือทำงานหรือ
ปฏิบัติงานด้วยตนเอง โดยใช้โครงงานเป็นฐาน (Project-based Instruction: PjBL) และบูรณาการการเรียนรู้โดยใช้ปัญหาในด้านการจัดการเรียนรู้ที่เกิดขึ้นจริงในพื้นที่จังหวัดชายแดนใต้ โดยเฉพาะการจัดการเรียนรู้ด้านวิทยาศาสตร์และคณิตศาสตร์ในพื้นที่ ซึ่งส่วนใหญ่นักเรียนในพื้นที่นิยมเรียนในโรงเรียนเอกชนสอนศาสนาควบคู่สามัญและเลือกเรียนโปรแกรมวิทยาศาสตร์ แต่ปัญหาสำคัญของโรงเรียนในพื้นที่ คือ ครูวิทยาศาสตร์ ยังขาดทักษะการจัดการเรียนรู้ปฏิบัติการหรือการทดลองในห้องปฏิบัติการ อาจมาจากสาเหตุที่โรงเรียนขาดแคลนห้องปฏิบัติการ อุปกรณ์และวัสดุการทดลอง และที่สำคัญก็คือ บางโรงเรียนอาจมีครูสอนวิทยาศาสตร์ที่ไม่ตรงวุฒิหรือผู้สอนตรงวุฒิแต่ขาดทักษะการสอนการทดลอง ขาดทักษะการใช้เครื่องมือ อุปกรณ์ที่ทันสมัย เนื่องจากหลักสูตรที่สำเร็จการศึกษาในระดับปริญญาตรีล้าสมัย หลักสูตรไม่ได้มุ่งเน้นการฝึกทักษะการทดลองเป็นรายบุคคล หรือครูผู้สอนบางคนสอนมาเป็นระยะเวลานาน ขาดการอบรม ทบทวนในขั้นตอนหรือวิธีการทดลอง หรือขาดประสบการณ์ในการทดลองบางสาระในเนื้อหาวิชา เป็นต้น
   ปัญหาดังกล่าว ผู้สอนและผู้เรียนในรายวิชา WBI  เห็นความสำคัญของปัญหาร่วมกัน และหาแนวทางที่จะสามารถช่วยแก้ไขปัญหาอย่างยั่งยืน (นอกเหนือจากวิธีการอบรม) และเผยแพร่ให้แก่ครูและผู้เรียนที่สนใจพัฒนาทักษะการทำการทดลองในห้องปฏิบัติการ คือ การพัฒนาบทเรียนอีเลิร์นนิ่งสอนการทดลองในห้องปฏิบัติการ ด้วยโปรแกรม eXeLearning (http://www.exelearning.org)  ซึ่งเน้นเนื้อหาเป็นข้อความ ภาพนิ่ง และวิดีทัศน์ โดยเน้นการใช้ "วิธีการสอนแบบสาธิตขั้นตอนการทดลอง" ในวิชาเคมี ระดับชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 4 โดยบูรณาการร่วมกับโรงเรียนในโครงการพัฒนาห้องเรียนวิทยาศาสตร์และคณิตศาสตร์  (Science and Mathematics Program: SMP) ซึ่งมหาวิทยาลัยราชภัฏยะลา ดำเนินการร่วมกับเครือข่ายในพื้นที่ และโรงเรียนที่เข้าร่วมโครงการอีก 9 โรงเรียน (http://smp-blogspot.com) โดยให้ครูผู้สอนในโรงเรียน SMP เป็นครูผู้สอนหรือเป็นผู้เชี่ยวชาญด้านเนื้อหา นักศึกษาในรายวิชา WBI เป็นผู้พัฒนาบทเรียน นักวิทยาศาสตร์ประจำโครงการ SMP เป็นผู้สนับสนุนทีมพัฒนา และมีผู้สอน และคณาจารย์จากสาขาด้านวิทยาศาสตร์ คณะวิทยาศาสตร์เทคโนโลยีและการเกษตร มหาวิทยาลัยราชภัฏยะลา เป็นที่ปรึกษาโครงงาน

     สำหรับบทเรียนอีเลิร์นนิ่งต้นแบบในการจัดทำครั้งนี้ กำหนดเนื้อหาการทดลองหรือปฏิบัติการในรายวิชา เคมี ระดับชั้นมัธยมศึกษาปี 4  จำนวน 7 เรื่อง โดยใช้หลักสูตรที่ปรับใช้ร่วมกันของโรงเรียนในเครือข่าย SMP ตามหลักสูตรแกนกลางการศึกษาขั้นพื้นฐาน พุทธศักราช ๒๕๕๑ รายวิชาเพิ่มเติม เคมีเล่ม ๑ ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ ๔-๖ กลุ่มสามารถการเรียนรู้วิทยาศาสตร์ ของสถาบันส่งเสริมการสอนวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี กระทรวงศีกษาธิการ (สสวท.) โดยจัดทำเนื้อหารวม 7 เรื่อง ดังนี้

     1) เครื่องแก้วและอุปกรณ์ที่ใช้ในห้องปฏิบัติการ
     2) การแยกสายการกลั่นธรรมดา
     3) การละลายของสารประกอบไอออนิกในน้ำ
     4) การเกิดปฏิกิริยาของสายประกอบไอโอนิก
     5) การแยกสารด้วยเทคนิคโครมาโตกราฟี
     6) สมบัติคอลลิเกทีฟของสารละลาย
     7) การแยกสายด้วยกรวยแยก

 

 

ทักษะในศตวรรษที่ 21: การออกแบบและการนำเสนอสื่อจากการเรียนรู้เป็นทีม

การออกแบบการจัดการเรียนรู้ เพื่อส่งเสริมและสนับสนุนให้นักศึกษาได้มีโอกาสลงมือทำ ฝึกฝนทักษะการเรียนรู้ในศตวรรษที่ 21 (http://www.okmd.or.th/okmd-opportunity/new-gen/262) โดยเฉพาะทักษะการเรียนรู้และนวัตกรรม และทักษะสารสนเทศ สื่อ เทคโนโลยี คือ การมอบหมายงานให้สอดคล้องกับชีวิตและสถานการณ์จริงที่ผู้เรียนสำเร็จการศึกษาไปแล้ว จะต้องนำไปใช้ในการดำรงชีวิต หรือวิชาชีพของเขา
    พัฒนาการของผู้เรียน เกิดจากการได้ลงมือทำงานร่วมกันเป็นทีม คิดวิเคราะห์ สังเคราะห์สารสำคัญ และออกแบบ วางแผนในการนำเสนอ ผู้สอนทำหน้าที่ให้ข้อเสนอแนะ ข้อแนะนำ และให้กำลังใจในการพัฒนาตนเองของผู้เรียน จนสามารถบรรลุและสำเร็จเป้าหมายของการเรียนรู้ได้
    การจัดการเรียนรู้ในรายวิชา WBI ของหลักสูตรครุศาสตรบัณฑิต (ค.บ.) 5 ปี สาขาคอมพิวเตอร์ศึกษา เป็นหลักสูตรที่มุ่งเน้นพัฒนานักศึกษาออกไปเป็นบัณฑิตมีวิชาชีพครู ที่เก่งทักษะการสอนในสภาพแวดล้อมบนเว็บ มีความคิดริเริ่มสร้างสรรค์ มีความรับผิดชอบต่อการเรียนรู้ด้วยตนเอง  จากผลการเปิดโอกาสให้ผู้เรียนนำเสนอผลงาน จากการทำงานร่วมกันเป็นทีม ผสมผสานการเรียนรู้ในห้องเรียน: ออนไลน์หรือนอกห้องเรียน ในสัดส่วน 30:70 ทำให้ผู้เรียนมีความกระตือรือร้นและรับผิดชอบต่อหน้าที่ของตนเองสูง  ข้อสังเกตคือ การใช้ภาษาไทยทั้งการพูด การนำเสนอ การเขียน (ในเว็บบล็อก) ซึ่งเดิมค่อนข้างเป็นปัญหา เริ่มดีขึ้นตามลำดับ นักศึกษากล้าพูด กล้าแสดงออกมากขึ้น